Hedendaagse architectuur draait niet langer alleen om het ontwerpen van nieuwe gebouwen. Architecten richten zich steeds meer op de analyse van bestaande gebouwen, thermische renovatie en de aanpassing van ruimtes aan extreme weersomstandigheden. Deze veranderingen bepalen opnieuw welke vaardigheden nodig zijn, hoe architecten worden betaald en hoe projecten vorm krijgen.
Honoraria van architecten: de onzichtbare kosten van analyse en ontwerp
Wanneer een project gericht is op de transformatie van een bestaand gebouw in plaats van op nieuwbouw, neemt de analysefase een aanzienlijk deel van de ontwerptijd in beslag. Constructieve opmetingen, thermische analyses en het identificeren van herbruikbare materialen: in het klassieke model van architectuuropdrachten kwamen deze stappen niet of nauwelijks voor.
Het probleem is duidelijk: de honoraria van architecten zijn vaak nog steeds gekoppeld aan de bouwkosten. Bij een renovatie kunnen de bouwkosten lager uitvallen dan bij nieuwbouw, terwijl het ontwerp meer tijd vergt. De architect moet dan meer uren maken voor een lager honorarium.
Door het nieuws van SIA Architecture te volgen, krijgt u inzicht in hoe sommige bureaus hun opdrachten al afstemmen op deze nieuwe economische realiteit. Een oplossing is om vaste tarieven voor analyses los te koppelen van het percentage van de bouwkosten, of om opdrachten voor de projectprogrammering apart te factureren, los van het bouwmanagement.
Erfgoedrenovatie en hergebruik: de wijk Forbach als praktijkvoorbeeld
De wijk Wiesberg in Forbach laat zien wat transformeren zonder uitwissen inhoudt. De woontorens in de wijk hebben kenmerkende gebogen vormen die volgens het renovatieplan behouden blijven. Tegelijkertijd worden de gevels en ramen aangepakt om de thermische prestaties te verbeteren.
Hergebruik van materialen uit de sloop maakt integraal deel uit van het programma. Sanitair en beton die ter plaatse zijn teruggewonnen, worden opnieuw in het project verwerkt. Deze aanpak beperkt de hoeveelheid afval en de behoefte aan nieuwe materialen, maar vereist sorteer-, karakteriserings- en herkwalificatiewerkzaamheden die nog niet systematisch door de traditionele ketens worden uitgevoerd.
De architectonische vormen van een gebouw behouden en tegelijk de thermische schil verbeteren, brengt een specifieke technische uitdaging met zich mee: elke ingreep aan de gevel verandert het hygrothermische gedrag van de muur. Aan de buitenkant isoleren van een gebogen gevel vraagt om maatwerkoplossingen, die duurder zijn dan een standaard voorzetwand op een vlakke muur.
Gebouwen thermisch aanpassen aan hittegolven
In Toulouse zijn openbare gebouwen uitgerust met sensoren om thermische simulaties te vergelijken met de daadwerkelijk gemeten temperaturen tijdens perioden van extreme hitte. De verschillen laten zien waar de huidige simulatiemodellen tekortschieten: ze zijn ontworpen voor gemiddelde klimaatomstandigheden, niet voor extreme pieken.
Dit experimentele werk onderzoekt ook het concept van koele schuilplekken: toegankelijke plekken waar bewoners verkoeling kunnen zoeken zonder sociaal geïsoleerd te raken. Bibliotheken, entrees van appartementsgebouwen en beschaduwde binnenplaatsen hebben geen zware airconditioning nodig als bij het ontwerp vanaf het begin rekening wordt gehouden met natuurlijke ventilatie, thermische massa en zonwering.
Er staat meer op het spel dan alleen energieprestaties. Een gebouw dat aan de normen voldoet, kan drie weken per jaar onbewoonbaar worden als bij het ontwerp geen rekening is gehouden met extreme temperaturen. Architecten die aan deze vraagstukken werken, voegen een extra laag complexiteit toe aan hun opdrachten, met dezelfde vragen over honoraria als hierboven.
Wat meetinstrumenten veranderen aan het ontwerpproces
Metingen ter plaatse maken het mogelijk om de rekenaannames voor volgende projecten bij te stellen. Een gebouw met meetapparatuur wordt een herbruikbare bron van gegevens, mits de resultaten tussen ontwerpers worden gedeeld. In de dagelijkse praktijk komt zo’n terugkoppeling nog maar zelden voor.
RE2020 en regelgeving: anticiperen op toekomstige grenswaarden
De RE2020 stelt stapsgewijs strengere eisen. Projecten die momenteel worden ontworpen, moeten voldoende speelruimte inbouwen om te kunnen inspelen op regels die nog niet volledig vastliggen.
Verschillende partijen in de sector werken al aan de uitgangspunten voor een kader na de RE2020. De discussie gaat over het niveau van de milieuambities en de manier waarop de CO₂-impact over de volledige levenscyclus van een gebouw wordt gemeten, en niet alleen op basis van het energieverbruik tijdens de gebruiksfase. De belangrijkste knelpunten zijn onder meer:
- Het meenemen van de in materialen opgeslagen CO₂, die bij een energiezuinig gebouw een groot deel van de totale voetafdruk kan uitmaken
- De afstemming tussen nationale regelgeving en vrijwillige keurmerken; sommige opdrachtgevers streven naar hogere niveaus dan de wettelijke grenswaarden om hun vastgoed meer waarde te geven
- De beschikbaarheid van gegevens: milieuproductverklaringen (FDES) zijn nog niet voor alle biobased of hergebruikte materialen beschikbaar, wat wettelijke berekeningen bemoeilijkt
Een gebouw ontwerpen dat voldoet aan grenswaarden die nog niet bestaan, vereist dat er met scenario’s wordt gewerkt. Deze onzekerheid over de regelgeving vergroot de behoefte aan een grondige analyse vooraf en brengt de centrale vraag over de vergoeding van de ontwerptijd opnieuw naar voren.
Architectuurprojecten en veranderende beroepspraktijken
De veranderingen die hier worden beschreven, zijn geen op zichzelf staande trends. Ze wijzen allemaal op dezelfde ontwikkeling: het beroep van architect wordt opnieuw vormgegeven rond opdrachten die steeds meer tijd vergen voordat de bouw begint. Analyse, projectprogrammering, thermische simulaties en het zoeken naar herbruikbare materialen: elk van deze stappen verlengt de ontwerpfase, zonder dat de vergoedingsmodellen zijn meegegroeid.
Bureaus die op deze omslag anticiperen, ontwikkelen een combinatie van vaardigheden op het gebied van thermische techniek, circulaire economie en traditioneel bouwmanagement. De toegevoegde waarde van de architect verschuift van ontwerpen naar analyseren, en de projecten die de ruimtes van morgen vormgeven, zijn in de eerste plaats projecten die de financiering van het ontwerpproces opnieuw bekijken.
